คนไทยจึงได้ขนานนามเรียกผู้นำว่า " พ่อขุน " หรือ " พระเจ้าแผ่นดิน " หรือ " พระเจ้าอยู่หัว " ซึ่งชี้ชัดถึงความเคารพ สักการะ การเทอดทูลบูชาในความเสียสละอย่างใหญ่หลวงของผู้นำ ซึ่งหากเปรียบเทียบกับระดับครอบครัวก็คงหมายถึงเป็น " พ่อ " ที่ดูแลคนในครอบครัว และกระทำทุกอย่างโดยไม่ย่อท้อ ต่อความเหนื่อยยาก เพียงเพื่อนำความสุข ความเจริญ การอยู่ดี กินดีมาให้ " ลูก " นอกจากความรู้สึกผูกพันประดุจบิดากับบุตรแล้ว คนไทยยังตระหนักสำนึกในความเป็น " พระเจ้าแผ่นดิน " ของผู้นำ ที่ได้บุกเบิกแสวงหา และต่อสู้ให้ได้มาซึ่ง ดินแดนอันป็นที่อยู่อาศัยเพื่อประกอบกิจกรรมทำมาหากิน และดำรงชีพ ทั้งยัง รักษาให้คงอยู่จนถึงรุ่นลูก รุ่นหลาน และจะรักษาสืบต่อไป ด้วยเหตุดังกล่าว ผู้นำจึงได้รับการยกย่อง ในสถานะแห่ง " พระเจ้า อยู่หัว " ดังได้มีการแสดงออกให้เป็นที่ประจักษ์ ตลอดจนได้มีการตกแต่งถ้อยคำที่ใช้สื่อระหว่างผู้คนในแผ่นดินกับเจ้าเหนือหัว ให้แตกต่างไปจากคนทั่วไป อันเป็นที่มาของคำราชาศัพท์ ในเวลาต่อมาด้วย ไม่ว่ายุคใด สมัยใด และภายใต้การปกครองใน ระบอบใด พ่อขุน หรือพระเจ้าอยู่หัว หรือพระเจ้าแผ่นดิน หรือพระมหากษัตริย์ ตามศัพท์ที่ขานเรียกกันในปัจจุบัน จึงทรงดำรง พระสถานะเป็น ประมุขของประเทศ พระองค์ทรงประกอบพระราชกรณียกิจ ที่เอื้อให้บ้านเมืองมีความสุขสงบ และด้วยความ สมบูรณ์พูนสุข ยามใดที่พระราชอาณาจักรต้องประสบทุกข์ภัย จะจากกรณีใดก็ตาม พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงเป็นผู้นำในการแก้ปัญ หาจนลุล่วง ครั้นเมื่อมีศึกสงครามมาประชิดเมือง ก็ทรงนำไพล่พล ออกต่อต้านการศึกด้วยพระองค์เอง พระมหากรุณาธิคุณของ พระมหากษัตริย์ที่ทรงประกอบสืบเนื่องกันมาจนถึงปัจจุบัน จึงกว้างใหญ่ไพศาลเกินจะประมาณ หรือนำมาประมวลให้เด่นชัดได้ แม้เพียงพระราชกรณียกิจ ในรัชกาลปัจจุบันเท่านั้นก็ตาม
ต่อมาในระยะหลัง
เมื่อกิจการทหารในกรุงสุโขทัยเริ่มเสื่อมลง ศัตรูก็ขาดความยำเกรง
ผู้ที่เคยสวามิภักดิ์กลับ คิดแข็งเมือง
ทำให้ประชาชนเริ่มหวั่นไหวและมีชีวิตอยู่อย่างขาดความสงบสุข ในที่สุด
พระเจ้าธรรมราชาลิไทย
จึงตัดสินพระทัยยอมเป็นบ้านพี่น้องกับกรุงศรีอยุธยาแต่สภาพของความเป็นบ้านพี่เมืองน้องดำเนินอยู่ได้ไม่นานก็ต้องยอมลด
ฐานะเป็นเมืองประเทศราชของกรุงศรีอยุธยา โดยมีสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ หรือ
เจ้าสามพระยา ปรากฎว่าไม่มี ราชวงศ์
พระร่วงพระองค์ใดที่จะสามารถปกครองสุโขทัยต่อไปได้ สมเด็จพระบรมราชาที่ ๒
จึงทรงพระกรุณาโปรด เกล้า ฯ ให้พระราเมศวร ราชโอรส
ซึ่งเป็นพระมหาอุปราชขึ้นไปครองหัวเมืองเหนือ ทั้งปวง โดยประทับอยู่ ณ
เมืองพิษณุโลก นับจากเวลานั้นเป็นต้นมา อาณาจักรทั้งฝ่ายเหนือและฝ่ายใต้
ก็ถูกรวบรวมเป็นแผ่นดินเดียวกัน ในยุคกรุงศรีอยุธยาตอนต้น
กิจการด้านการทหารและการปกครอง ยังคงใช้ระบบเดียวกับสมัยสุโขทัย กล่าวคือ
มีกรุงศรีอยุธยาราชธานีเป็นแกนกลาง มีเมืองหน้าด่านอยู่สี่ด้าน
และเมืองชั้นนอกซึ่งให้ปกครองกันเอง ครั้นเกิดศึกสงคราม
พระมหากษัตริย์ทรงทำหน้าที่จอมทัพ
ส่วนไพล่พลก็ได้มาจากการเกณฑ์ชายไทยทุกคนในเขตเมืองชั้นในเข้าเป็นทหาร
ใช้การรบบนพื้นดิน หลังม้า และหลังช้างเป็นหลัก
ครั้งล่วงมาถึงรัชสมัย สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
พระองค์ทรงโปรดให้ทำการปรับปรุงด้านระเบียบแบบแผนและอาวุธยุฑโธปกรณ์ ให้ก้าวหน้าไปตามยุคสมัย
อันนำ ไปสู่การเปลี่ยนแปลงด้านการจัดการทหารด้วย
โดยทรงกำหนดให้ตั้งทำเนียบหน้าที่ กรม กอง ทำเนียบศักดินา
และจัดทำทำเนียบหัวเมืองขึ้น โดยแบ่งหน้าที่ราชการ ออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ ฝ่ายทหาร
มีสมุหกลาโหม เป็นผู้บังคับบัญชา ตรวจตราราชการฝ่ายทหารทั่วพระราชอาณาจักร
มีแม่ทัพใหญ่รองลงมา ๒ ตำแหน่ง คือ ออกญาสีหราช เดโช ( แม่ทัพฝ่ายขวา )
และออกญาสีหราชเดโชท้ายน้ำ ( แม่ทัพฝ่ายซ้าย )
ทั้งยังมีแม่ทัพรองประจำเมืองที่สำคัญ
และได้กำหนดตำแหน่งที่สำคัญไว้อีก ๒ ตำแหน่ง คือ
นายพลทหารช้าง กับนายพลทหารราบ อีกฝ่ายหนึ่งคือ ฝ่ายพลเรือน มีสมุหนายก
เป็นหัวหน้าควบคุมบังคับบัญชา โดยมีเสนาบดี ๔ คน ช่วยบัญชาการ
เรียกว่า จตุสดมภ์ แม้จะมีการแยกอำนาจฝ่ายทหารออกจากฝ่ายพลเรือน
แต่เมื่อถึงยามสงครามทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนต้องเข้าประจำการตามทำเนียบกองทัพที่เตรียมไว้ในยามปกติ
โดยยังคงใช้หลักการให้ชายฉกรรจ์ชาวไทยต้องเป็นทหารทุกคน ในสมัยกรุงศรีอยุธยา
คนไทยเข้าสู่สงครามต่อสู้กับพม่ามาโดยตลอด
จนบางครั้งถึงขั้นเพลี้ยงพล้ำต้องเสียกรุง
และจากการที่ต้องรบทัพจับศึกอยู่ตลอดเวลานั่นเอง
ไทยจึงต้องสูญเสียไพล่พลไปในการสู้รบเป็นจำนวนมาก
โดยเฉพาะหลังสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
พระบามสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงปราบดาภิเษกพระองค์ขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งบรมราชจักรีวงศ์ อันเป็นการนำมาสู่การเริ่มต้นยุคกรุงรัตนโกสินทร์ ก็ยังไม่พ้นจากการรุกรานของพม่าข้าศึกได้ ทั้งยังเกิดสงครามครั้งยิ่งใหญ่ คือ สงครามเก้าทัพ เมื่อ พ.ศ.๒๓๒๘ สงครามครั้งนี้แม้ทัพข้าศึกจะมีกำลังมากกว่าแต่กองทัพไทย ก็สามารถต้านทานได้จน ข้าศึกต้องปราชัยไป และนับแต่นั้นมาพม่าก็ไม่ได้ยกทัพ มารุกรานไทยอีกเลยแสดงให้เห็นถึง พระอัฉริยภาพและพระปรีชา สามารถในด้านการทัพของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และกรมพระราชวังบวรมหาสุรสีหนาท อย่างแท้จริง
นับตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์ เป็นต้นมา ประเทศไทยไม่ต้องเผชิญกับการรบทัพจับศึกเช่นในสมัย กรุงศรีอยุธยาอีกต่อไป พระมหากษัตริย์จึงทรงมีเวลาทนุบำรุงบ้านเมืองในด้านต่าง ๆ มากขึ้น โดยเฉพาะในด้านการทหาร ดังปรากฎว่านอกจากการสร้างป้อมปราการและการสร้างเมืองป้องกันข้าศึกทางทะเลแล้ว ยังมีการริเรี่มทำการฝึกทหารแบบ ตะวันตก เนื่องจากในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ประเทศไทยเรี่มมีการติดต่อกับชาวต่างชาติอีก ครั้งหนึ่ง พระมหากษัตริย์ไทยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พ่อค้าต่างประเทศจัดหาปืนใหญ่และปีนเล็กมาไว้ใช้ในกองทัพ ไทย โดยทรงให้ผลประโยชน์ตอบแทน อาทิ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า แต่งตั้งให้กัปตันแฮน ชาวอเมริกัน ผู้ถวายปีนคาบศิลา จำนวน ๕๐๐ กระบอก แก่ทางราชการ เป็น "หลวงภักดี" เป็นต้น นอกจากด้านอาวุธแล้วยังโปรดให้ปรับปรุงกิจการทหาร ด้านอื่น ๆ อีกหลายประการ อาทิ ด้านเครื่องแต่งกายทหาร โปรดให้แต่งเครื่องแบบทหารซีปอย เป็นต้น
เมื่อชาวตะวันตกเผยแพร่อารยธรรมเข้าสู่ประเทศไทย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงยอมรับด้วยดีโดย ทรงคัดเลือกเฉพาะสิ่งที่จะก่อให้เกิดประโยชน์แก่บ้านเมือง และทรงนำมาประยุกต์ให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนไทย พร้อมกันนั้น ก็ทรงทำนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญก้าวหน้าไปตามวิวัฒนาการของโลก ตลอดจนพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จ้างชาวยุโรปและชาว อเมริกันเข้ามารับหน้าที่ในตำแหน่งต่าง ๆ ด้วย สำหรับด้านการทหารนั้น ก็โปรดให้ปรับปรุงเปลี่ยนแปลงจากแบบโบราณมาเป็นแบบ ชาติตะวันตก โดยทรงแยกเป็นทหารวังหลวง กับทหารวังหน้า เป็นการส่งเสริมกองทัพไทยให้เข้มแข็งยิ่งขึ้น ทั้งยังโปรดให้จ้างครู ชาวอังกฤษ ๒ คน คือ ร้อยเอก อิมเปย์ กับร้อยเอก โธมัส ยอร์ช น๊อก มาทำการฝึกสอนทหาร ตลอดจนโปรดให้จัดตั้ง " กรมทหารน่า " ซึ่งเป็นหน่วยที่ได้รับการฝึกอย่างยุโรปขึ้นด้วย
สถาบันแห่งนี้ ได้ผลิตนายทหารออกมารับใช้แผ่นดิน และสถาบันพระมหากษัตริย์ โดยได้ทำความรุ่งเรืองให้ประเทศชาติมาเป็นเวลายาวนานเกินกว่าหนึ่งศตวรรษ แล้วด้วยพระเนตรอันยาวไกลของพระมหากษัตริย์แต่ละรัชกาล ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ทำการปรับปรุงกิจการทหารมาโดยลำดับ ประกอบกับการดำเนินวิเทโศบาย ที่ชาญฉลาด กอรปด้วยวิสัยทัศน ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เสด็จประพาสยุโรป เพื่อทรงดำเนินทางพระราชไมตรีกับประเทศมหาอำนาจในขณะนั้น โดยเฉพาะรัสเซีย จึงช่วยให้ประเทศไทยรอดพ้นจากการตกเป็นเมืองขึ้นของชาติตะวันตก ในสงครามล่าอาณานิคม ในขณะที่ประเทศรอบบ้านไม่มีประเทศใดรอดพ้นจาก การเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตกไปได้เลยผ่านจากยุคล่าอาณานิคม ไทยได้ก้าวเข้ามาสู่ช่วงสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ในการสงครามนี้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้า อยู่หัว ทรงประกาศศักดิ์ศรีของชาวไทยให้ชาวโลกได้ประจักษ์ ด้วยการตัดสินพระทัยประกาศสงครามกับฝ่ายเยอรมันนี และออสเตรีย - ฮังการี เมื่อ ๒๒ กรกฎาคม๒๔๖๐ หลังจากวางตัวเป็นกลางรอดูท่าทีที่ชัดเจนมาตั้งแต่เริ่มสงคราม เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๗ การเข้าสู่สงครามของทหารไทย ได้นำชื่อเสียงมาสู่ประเทศ ทำให้ชาติสัมพันธมิตร ในยุโรปรู้จักประเทศไทยดีขึ้น ขณะเดียวกันก็เป็นโอกาสอันดีของทหารไทย ที่จะได้มีประสบการณ์ตรงจากการปฏิบัติงานในสนามรบสมัยใหม่ด้วย นอกจากนั้น ประโยชน์ ประการสำคัญที่ได้รับหลังสงครามสิ้นสุดลงก็คือ ชาติต่างๆ ในยุโรป ๑๓ ประเทศ ที่เคยทำสัญญาผูกมัดไทยไว้ ยอมแก้ไขสัญญาที่ทำไว้แต่เดิม โดยเฉพาะการยกเลิก อำนาจศาลกงศุล ให้คนต่างชาติมาขึ้นศาลไทย ทำให้ไทยได้สิทธิสภาพนอกอาณาเขตกลับคืนมา
จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ซี่งดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการทหารบกอีกตำแหน่งหนึ่งจึงดำริให้เปิด หลักสูตรใหม่ขึ้นอีก ๒ หลักสูตร ได้แก่ นักเรียนนายร้อยสำรองทหารบก และหลักสูตร นักเรียนนายร้อยหญิงการเพี่มการผลิตกำลัง ทหารของกองทัพไทย ทันต่อการรองรับสถาณการณ์สงครามโลกครั้งที่ ๒ ที่ขยายมาทางเอเชีย จนกลายเป็นสงครามมหาเอเชียบูรพา โดยเริ่มขึ้นเมื่อ ๘ ธ.ค.๒๔๘๔ ในวันที่ญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกที่จังหวัดชายแดนของไทย และสิ้นสุดลงเมื่อ ๑๔ ส.ค.๒๔๘๘ โดยจักพรรดิ ญี่ปุ่นประกาศยอมแพ้สงคราม หลังจากถูกสหรัฐอเมริกาทิ้งระเบิด ที่เมื่องฮิโรชิมาและนางาซากิ การสงครามครั้งนี้แม้รัฐบาลไทยจะทำ สัญญาเป็นพันธมิตรกับญี่ปุ่น ทั้งยังได้ประกาศสงครามกับอังกฤษและสหรัฐอเมริกาเมื่อ ๒๕ ม.ค. ๒๔๘๕ ด้วยแต่ประเทศไทยไม่ได้ ตกอยู่ในฐานะประเทศผู้แพ้สงคราม ทั้งนี้เนื่องจากมีหน่วยต่อต้านญี่ปุ่นในชื่อ ขบวนการเสรีไทยให้ความร่วมมือกับสหรัฐอเมริกาและ อังกฤษดำเนินการอย่างลับๆ เพื่อทำลายอำนาจญี่ปุ่นในประเทศไทยประกอบกับสนธิสัญญาที่ไทยทำกับญี่ปุ่นขาดความสมบูรณ์ เพราะ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์จำนวน ๓ ท่านคือ พระองค์เจ้าอทิตย์ทิพยาอาภา และเจ้าพระยาพิชเยนทรโยธิน ส่วน ดร.ปรีดี พนมยงค์ ไปเยี่ยมมารดาที่ต่างจังหวัดไม่ได้ลงชื่อด้วย
หลังจากสงครามโลกครั้งที่ ๒ สิ้นสุดลง กองทัพไทยจึงยินยอมรับความช่วยเหลือทางทหาร จากสหรัฐอเมริกา ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๙๓ เป็นต้นมา โดยให้หน่วยจั๊สแม๊กของกองทัพบกสหรัฐอเมริกา อยู่ในประเทศไทยในฐานะที่ปรึกษาทางทหาร หลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ สิ้นสุดลงการแพร่ขยายของ ลัทธิคอมมิวนิสต์ กระทำได้กว้างขวางยิ่งชึ้นจนนำไปสู่สถาณการณ์สู้รบในประเทศอินโดจีน ซึ่งมีอาณาเขตติดต่อกับไทย และในที่สุด ฝ่ายคอมมิวนิสต์ก็สามารถเข้ายึดครองประเทศอินโดจีนได้สำเร็จ เมื่อ พ.ศ.๒๕๑๘ แม้จะมีการเปลี่ยนแปลงอีกครั้งเมื่อ ๒๕๒๒ ก็ยังเป็นการปกครองระบอบคอมมิวนิสต์ อยู่เช่นเดิม เพียงแต่เปลี่ยนจากสายจีนเป็นสายโซเวียต ประเทศไทยจึงได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ ในอินโดจีนอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ แม้ทางรัฐบาลจะได้อนุมัติให้จัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการพิเศษ (ศปศ.) ขึ้นทั่วประเทศ ตั้งแต่ช่วง พ.ศ.๒๕๐๕ เป็นต้นมา เพื่อปฏิบัติการจิตวิทยา และฟื้นฟูสภาพจิตใจ ประชาชน ในพื้นที่ๆ กลายเป็นสมรภูมิรบสำคัญของการดำเนินงานป้องกันและปราบปรามคอมมิวนิสต์ กระนั้นก็ไม่สามารถสกัดกั้นการขยายอิทธิพล ของฝ่ายคอมมิวนิสต์ได้ ประเทศไทยจึงต้องเผชิญกับ สถานการณ์ปฏิวัติโดยพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทสไทย และต้องใช้เวลานานนับเป็นสิบ ๆ ปี กว่าจะ แก้ไขได้สำเร็จ กล่าาวคิอ การดำเนินงานของรัฐบาล ในการป้องกันและปราบปรามการก่อการร้ายคอม มิวนิสต์ เริ่มประสบผลสำเร็จมากยิ่งขึ้น
เอกสารอ้างอิง หนังสือ บก.ทหารสูงสุด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับกองทัพไทย
ในโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ
เนื่องในโอกาส
พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๖ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๔๒
พ.อ. สงบ แก้วเทศ
ผู้จัดทำ webpage